Uvod

Hrvatska je država izrazito složenoga vertikalnog profila. U razmaku od svega nekoliko desetaka kilometara prelazi se od morske obale, preko nizinskih riječnih dolina i brežuljaka do planinskih grebena koji dosežu 1.831 m nadmorske visine. Unatoč toj geomorfološkoj raznolikosti, sustavna kvantitativna analiza naseljenosti po visinskim pojasevima do sada je u hrvatskoj literaturi bila vrlo rijetka, iako upravo ona omogućuje da se klasične regionalne podjele nadopune “vertikalnom dimenzijom” prostora (vidjeti Lozić, 1996). Pitanja poput: koliki se dio stanovništva koncentrira u nizinama, koliko su brežuljkasti prostori doista naseljeni, te u kojoj je mjeri planinski pojas u funkciji stalne naseljenosti, ključna su za razumijevanje demografske recentnosti i razvojnih perspektiva suvremene Hrvatske.

​Za ovaj je rad izrađen detaljan visinski model naseljenosti koji se temelji na kombinaciji službenih podataka Popisa stanovništva 2021. godine na razini naselja i digitalnog modela reljefa (Državna geodetska uprava) sa prostornom razlučivošću 5×5 m. U GIS-u su provedeni višestupanjski postupci: priprema i filtriranje digitalnog modela reljefa, prostorno preklapanje s poligonima naselja, izračun nadmorske visine i površine po visinskim zonama, redistribucija stanovništva prema tim zonama, te agregacija rezultata na državnu i županijsku razinu. Posebno je važna činjenica da su pokazatelji (površina, broj stanovnika, broj naselja, gustoća naseljenosti) izračunati za čitav niz uskih visinskih pojaseva širine 100 m, a zatim sintetizirani u pet funkcionalnih “reljefnih katova” (prema: Magaš, 2013; 2015; 2023): 0 – 200 m n. v., 201 – 500 m n. v., 501 – 1.000 m n. v., 1.001 – 1.500 m n. v. i 1.500 – 1.831 m n. v. Takav pristup omogućuje da se Hrvatska sagleda kao vertikalno stratificiran sustav u kojemu se različiti dijelovi prostora bitno razlikuju prema intenzitetu naseljenosti i funkcionalnoj ulozi.

Analiza pokazuje da je većina stanovništva Hrvatske koncentrira (2021.) u najnižem visinskom pojasu do 200 m n. v., dok se s porastom nadmorske visine (već u rasponu 201 – 500 m n. v.) zamjećuje izrazit pad gustoće naseljenosti, unatoč tome što pojedine županije (osobito brežuljkaste) zadržavaju relativno velik broj naselja u tim visinama. Između 500 i 1.000 m n. v. dominiraju prostorno opsežni, ali demografski rijetko naseljeni prostori sredogorja i visokih zaravni, dok zone iznad 1.000 m n. v. i osobito iznad 1.500 m n. v., iako geomorfološki istaknute, u demografskom smislu gotovo potpuno izostaju iz stalne slike naseljenosti zemlje.

​U konceptualnom smislu ovaj rad se nalazi na sjecištu demografske analize, fizičko‑geografske regionalizacije i prostornog planiranja. Fina visinska razdioba po 100‑metarskim pojasevima služi kao analitička podloga koja omogućuje uočavanje kritičnih prijeloma u vertikalnoj distribuciji stanovništva, dok svođenje na pet funkcionalnih reljefnih visinskih razreda pruža preglednu tipologiju “visinskih svjetova” Hrvatske (od nizina kao demografskih gravitacijskih središta, preko prijelaznih brežuljkasto‑brdskih prostora, do planina kao prostranih, ali demografski perifernih zona). U nastavku se rada najprije prikazuje cjelovita vertikalna zonalnost naseljenosti po 100‑metarskim visinskim pojasevima, potom se razrađuju obilježja svakog od pet reljefnih razreda, a naposljetku se na primjeru županija pokazuje koliko je ta vertikalna struktura regionalno diferencirana i kakve implikacije ima za razvojnu politiku i prostornu organizaciju Hrvatske.

Vertikalna zonalnost naseljenosti po visinskim pojasevima od 100 m

U Hrvatskoj se, u smislu visinskih pojaseva, može izdvojiti ukupno 19 visinskih razreda od 100 m (sl. 1). Inače, visinski razredi izdvajaju se od 0 m nadmorske visine (obala) do 1.831 m nadmorske visine (najviši planinski vrh u Hrvatskoj – Dinara/Sinjal). Naseljeno je ukupno 11 visinskih pojaseva.

Sl. 1. Hipsometrijska karta Hrvatske. Izvori: DGU (2025.); ESRI (2025.); GARMIN (2025.); GEBCO (2025.); GISCO (2025.); NOAA NGDC (2025.).

Raščlamba Hrvatske na uske visinske pojaseve širine 100 metara omogućuje vrlo precizno praćenje načina na koji se stanovništvo “penje” po ljestvici nadmorske visine i koliko se zapravo brzo, s porastom visine, prostor demografski prazni (tab. 1). U toj razdiobi jasno se uočavaju dva snažna prijeloma: prvi između 200 i 300 m n. v., kada gustoća naseljenosti bitno opada u odnosu na nizine, i drugi iznad 500 m n. v., gdje većina visinskih pojaseva obuhvaća znatne površine, ali zanemarive udjele stanovništva i vrlo mali broj naselja.

Tab. 1. Raspodjela površine, stanovništva, naselja (u apsolutnom i relativnom smislu) i gustoće naseljenosti prema visinskim pojasevima u Republici Hrvatskoj (2021.).

U najnižim pojasevima do 200 m koncentrira se većina stanovnika i naselja Hrvatske. U ta dva pojasa istodobno ulazi nešto više od polovice ukupne površine države, ali više od četiri petine ukupne populacije i većina naselja, što upućuje na izrazito asimetričan odnos između prostornog i demografskog značenja nizina. Od pojasa 201 – 300 m n. v. nadalje, udjeli površine ostaju znatni (osobito u brežuljkastim i podgorskim predjelima), no udjeli stanovništva i gustoće naseljenosti sustavno opadaju: u pojasu 201 – 300 m n. v. udio stanovništva je višestruko manji od udjela površine, a u pojasevima 301 – 400 m n. v. i 401 – 500 m n. v. taj se trend dodatno produbljuje. Istodobno, broj naselja u tim pojasevima ostaje relativno visok, što znači da se na srednjim visinama javlja tipičan obrazac “raširene, ali rijetke” naseljenosti, koju označava mnogo naselja s manjim prosječnim brojem stanovnika.

​Između 500 i 1000 m n. v. visinski pojasevi obuhvaćaju sve veće površine sredogorja, visokih zaravni i gorskih kotlina, ali tek vrlo mali dio stanovništva i ograničen broj naselja, uz gustoće naseljenosti koje se spuštaju na jednoznamenkaste vrijednosti. Pojasevi iznad 700 – 800 m n. v. posebno su indikativni. Naime, unatoč znatnoj prostornoj ekstenziji u pojedinim županijama, evidentiraju tek nekoliko tisuća stanovnika i vrlo mali broj naselja, često s izrazito malim brojem stanovnika i snažnim depopulacijskim obilježjima. Konačno, iznad 1.000 m n. v. većina visinskih pojaseva postaje demografski gotovo nevidljiva (evidentiraju se tek simbolični brojevi stanovnika), a u najvišim razredima naselja uopće nema, premda su ti prostori krajobrazno i ekološki iznimno važni (Gutiérrez, 2013).

​Vertikalni profil naseljenosti nije prostorno homogeno raspoređen, što postaje vidljivo kada se isti 100‑metarski pojasevi promatraju na razini županija (tab. 2). U nizinskim županijama istočne i sjeverne Hrvatske većina stanovništva smještena je u najnižim pojasevima do 200 ili 300 m n. v., pri čemu se visinski gradijent odražava tek u blagom smanjenju gustoće naseljenosti prema višim razredima. U brežuljkastim županijama, s izraženom mrežom naselja na padinama (npr. u sjeverozapadnoj Hrvatskoj), udio naselja u pojasu 200 – 400 m n. v. relativno je visok, ali se i ondje jasno očituje pad prosječnog broja stanovnika po naselju i gustoće naseljenosti s porastom visine. U priobalnim i planinskim županijama kontrast je najizraženiji, pri čemu najniži pojasevi uz obalu i u riječnim dolinama nose većinu stanovništva i naselja, dok pojasevi iznad 400 – 500 m n. v. preuzimaju ulogu prostorno dominantnih, ali demografski perifernih zona.

Tab. 2. Raspodjela naseljenosti po visinskim pojasevima i udio stanovništva (%) u najnaseljenijim visinskim pojasevima po županijama u Republici Hrvatskoj (2021.).

Ovakva analiza po 100‑metarskim razredima pokazuje da Hrvatska, iako reljefno vrlo raznolika, ima izrazito strmu vertikalnu krivulju naseljenosti. Već u prvih 200 m n. v. nalazi se gotovo cijeli “demografski volumen”, zatim slijedi prijelazna zona srednjih visina s naglim padom gustoće naseljenosti, a naposljetku slijede prostrani, ali gotovo prazni planinski visinski pojasevi. Upravo stoga u nastavku rada fokus prelazi na pet sinteiziranih reljefnih razreda (0 – 200 m n. v., 201 – 500 m n. v., 501 – 1.000 m n. v., 1.001 – 1.500 m n. v. i 1.500 – 1.831 m n. v.), koji omogućuju jasnije tumačenje funkcionalnih razlika između nizina, brežuljaka, sredogorja i planina, te njihova značenja za prostorni razvoj i demografsku budućnost Hrvatske.

Visinski pojas nizina (0 – 200 m n. v.)

Nizinski pojas od 0 do 200 metara nadmorske visine čini temeljni demografski i funkcionalni sloj hrvatskoga prostora (sl. 2). Prema izračunima, u ovom se razredu nalazi nešto više od polovice ukupne površine države, ali koncentrira se gotovo 87% ukupnoga stanovništva, te oko tri petine svih naselja, pri čemu prosječna gustoća naseljenosti bitno nadmašuje državni prosjek. Riječ je, dakle, o visinskom pojasu u kojem se preklapaju najvažnije prometne osi, najveće urbane aglomeracije, najintenzivnije poljoprivredne površine i najgušća naseljska mreža, što ga čini ne samo “najnižim”, nego i daleko najznačajnijim “katom” hrvatske vertikalne strukture naseljenosti.

Sl. 2. Raspored naselja u visinskom pojasu 0 – 200 m nadmorske visine. Izvori: isto kao sl. 1.

Gemorfološki, ovaj razred obuhvaća nekoliko jasno prepoznatljivih cjelina (Gutiérrez, 2013; Magaš, 2013; 2015; 2023; Skupina autora, 1974). U unutrašnjosti tu pripadaju nizinski dijelovi panonsko-peripanonskog prostora (Posavina, Podravina, Baranja i donje Podunavlje) u kojima gusto raspoređena sela i manji gradovi prate tokove velikih rijeka, dok veća središta poput Osijeka, Slavonskog Broda ili Vukovara djeluju kao čvorišta regionalne naseljenosti. U središnjoj Hrvatskoj nizinski pojas uključuje šire zagrebačko područje i nizinske koridore uz glavne prometnice, gdje je gustoća naseljenosti dodatno povećana procesima urbanizacije i suburbanizacije, stvarajući kontinuirani urbani i prigradski sklop unutar najnižih visinskih razreda. U priobalju, pojas do 200 m obuhvaća obalne ravnice, ušća i kratke doline u kojima su smještena najveća primorska središta (Rijeka, Zadar, Šibenik, Split, Pula, Dubrovnik), te dugački niz manjih gradova i naselja linearno raspoređenih uz Jadransko more.

​Broj naselja i gustoća naseljenosti dodatno potvrđuju dominaciju ovoga pojasa. U visinskom razredu do 200 m nalazi se 3.935 naselja, odnosno 58,15% svih naselja u Hrvatskoj, uz prosječnu gustoću od 110,69 stanovnika/km², što je znatno iznad prosječne gustoće na razini države. Takva kombinacija vrlo visokog udjela stanovništva, velikog broja naselja i iznadprosječne gustoće naseljenosti indicira da se u nizinama odvija većina društvenih, gospodarskih i infrastrukturnih procesa, dok viši visinski razredi imaju znatno manju demografsku težinu. U širem europskom okviru, ovakav obrazac koncentracije stanovništva u niskim riječnim i priobalnim ravnicama, nasuprot znatno rjeđe naseljenim planinskim područjima, podudara se s općim trendovima naseljenosti kontinenta, što nizinski pojas Hrvatske svrstava u tipičan, ali ujedno i presudno važan segment europskoga naseljenog prostora.

Visinski pojas brežuljaka, niskih pobrđa, zaravni i gorja (201 – 500 m n. v.)

Reljefni pojas od 201 do 500 metara nadmorske visine obuhvaća približno četvrtinu državnog teritorija, ali u njemu živi tek oko osmine stanovništva Hrvatske, što ga jasno definira kao prijelaznu zonu između gusto naseljene nizine i rijetko naseljenih sredogorja (sl. 3). U ovom razredu nalazi se 14.364,59 km² (25,40% ukupne površine), 448.489 stanovnika (11,58% stanovništva) i 2.279 naselja (33,68% svih naselja), uz prosječnu gustoću naseljenosti od 31,22 stanovnika/km², koja je više nego trostruko niža od gustoće u pojasu do 200 m n. v.. Vertikalno gledano, riječ je o zoni u kojoj površina ostaje relativno velika, broj naselja značajan, ali se prosječan broj stanovnika po naselju i ukupna gustoća naseljenosti vidljivo smanjuju.

Sl. 3. Raspored naselja u visinskom pojasu 201 – 500 m nadmorske visine. Izvori: isto kao sl. 1 i 2.

Geomorfološki, ovaj pojas obuhvaća brežuljkaste predjele i pobrđa, niske zaravni, te prigorska i podgorska područja koja se uspinju iznad nizinskog okvira prema sredogorjima. U sjeverozapadnoj Hrvatskoj tu pripada velik dio Hrvatskog zagorja, prigorja i dijelova Varaždinske i Krapinsko‑zagorske županije, gdje je mreža naselja i dalje vrlo gusta, ali su naselja manja, raštrkanija i često linearno raspoređena po padinama i dolinama. U središnjoj Hrvatskoj i dijelovima Gorske Hrvatske, pojas 201 – 500 m n. v. zahvaća padinski prostor iznad nizina, dok se u Dalmatinskoj zagori, zaleđu jadranskih gradova i unutrašnjem krškom području u istom visinskom intervalu prostiru brojni platoi, zaravni i niski grebeni na kojima se nalaze disperzirana sela i manji zaseoci.

​Struktura naseljenosti u ovom razredu ima nekoliko karakterističnih obilježja. Udjel naselja (33,68%) znatno je veći od udjela stanovništva (11,58%), što znači da pojas 201 – 500 m n. v. ima velik broj naselja s relativno malim prosječnim brojem stanovnika, tipičan za brežuljkasta ruralna područja s dugom tradicijom sitnog posjeda i raspršene naseljenosti. Gustoća naseljenosti od 31,22 stanovnika/km² upućuje na to da se radi o prostoru u kojem su naselja još uvijek česta i funkcionalno važna, ali koji je demografski osjetljiv jer su u mnogim županijama upravo ova brežuljkasta i podgorska naselja među najizloženijima depopulaciji, starenju i smanjenju dostupnosti usluga. U europskom kontekstu, pojas srednjih visina (200 – 500 m n. v.) često se prepoznaje kao prijelazni pojas između intenzivno iskorištenih nizina i ekstenzivnijih planinskih prostora, s pojačanim rizikom demografskog pražnjenja, što je obrazac koji se u značajnoj mjeri potvrđuje i u hrvatskim prilikama.

Visinski pojas sredogorja, visokih zaravni, kotlina i gora (501 – 1.000 m n. v.)

Reljefni pojas od 501 do 1000 metara nadmorske visine obuhvaća znatan dio teritorija Hrvatske, ali demografski zauzima krajnje marginalan položaj (sl. 4). U ovom razredu nalazi se 9.659,97 km², što čini 17,08% ukupne površine države, no u njemu živi svega 57.603 stanovnika (1,49% stanovništva) raspoređenih u 551 naselju (8,14% svih naselja), uz prosječnu gustoću naseljenosti od 5,96 stanovnika/km². Radi se tu o prostranom, ali izrazito rijetko naseljenom pojasu sredogorja, visokih zaravni i planinskih kotlina u kojem se stalna naseljenost održala u obliku malih, fragmentiranih naselja s vrlo ograničenim demografskim potencijalom.

Sl. 4. Raspored naselja u visinskom pojasu 501 – 1.000 m nadmorske visine. Izvori: isto kao sl. 1 – 3.

Ovaj visinski razred obuhvaća ključne dijelove Gorske Hrvatske i unutrašnjeg krša (Gorski kotar, Liku, više dijelove Dalmatinske zagore i planinskih rubova iznad jadranske obale) kao i pojedine uzvišene dijelove središnje Hrvatske i gorskih lanaca uz granicu. Naselja u tom području uglavnom su smještena u kotlinskim proširenjima, na zaravnima i u zavjetrinama, dok su strmiji i viši dijelovi padina pretežito bez stalnog stanovništva. S obzirom na vrlo nizak udio stanovništva i još niže gustoće naseljenosti, ovaj pojas ima obilježja demografski rubnog prostora, unatoč tome što geomorfološki i ekološki zauzima vrlo važnu poziciju između nižih naseljenih zona i visokog gorja.

​Struktura naselja u razredu 501 – 1.000 m n. v. odlikuje se kombinacijom relativno malog broja naselja i vrlo maloga prosječnog broja stanovnika po naselju, što je tipično za prostor dugotrajne depopulacije, funkcionalnog pražnjenja i starenja stanovništva. U mnogim županijama upravo su naselja u ovom visinskom intervalu među najmanje demografski održivima, s ograničenom dostupnošću javnih usluga, slabom prometnom povezanošću i skromnim gospodarskim osnovama, oslonjenima ponajprije na šumarstvo, stočarstvo i sezonske oblike turizma. U usporedbi s nizinskim pojasevima, ovaj visinski razred čini svojevrsnu “demografsku granicu” nakon koje se stalna naseljenost naglo prorjeđuje, a prostorne funkcije sve više usmjeravaju prema ekosustavnim uslugama, zaštiti prirode i rekreacijskim aktivnostima, što je obrazac koji se podudara s mnogim planinskim područjima u Europi.

Visinski pojas planina (1.001 – 1.500 m n. v.)

Reljefni pojas od 1.001 do 1.500 metara nadmorske visine u Hrvatskoj obuhvaća relativno malu, ali geomorfološki izrazito istaknutu zonu planina, koja je u demografskom smislu gotovo potpuno izvan stalne naseljenosti (sl. 5). U ovom razredu nalazi se 2.054,00 km², što čini 3,63% ukupne površine države, ali ondje živi tek 40 stanovnika (0,001% ukupnog stanovništva) u svega 2 naselja (0,03% svih naselja), uz zanemarivu prosječnu gustoću naseljenosti od 0,02 stan./km². Time se potvrđuje da planine Hrvatske sudjeluje u naseljenoj strukturi tek simbolično, premda ima važnu ulogu u oblikovanju krajobraza, klime i ekosustava.

Sl. 5. Raspored naselja u visinskom pojasu 1.001 – 1.500 m nadmorske visine. Izvori: isto kao sl. 1-4.

Ovaj visinski razred obuhvaća najviše dijelove Dinarida i pridruženih planinskih masiva (više dijelove Velebita, Dinare, Biokova i drugih planina) gdje su uvjeti za stalnu naseljenost izrazito ograničeni kombinacijom strmih padina, hladnije klime, kratke vegetacijske sezone i slabe prometne dostupnosti. Preostala naselja u ovom pojasu smještena su u izoliranim kotlinskim ili zaravnskim položajima, najčešće s vrlo malim brojem stanovnika, te često pokazuju obilježja izrazite depopulacije i funkcionalne marginalizacije. Većina prostora ovog razreda nema nikakvu stalnu naseljenost, pa je njegova dominantna funkcija povezana sa prirodnom baštinom, zaštitom voda, šumskim i krškim ekosustavima, te planinskim i rekreacijskim oblicima turizma.

​U usporedbi s nižim visinskim razredima, pojas 1.001 – 1.500 m n. v. označava završnu zonu u kojoj se krivulja naseljenosti praktički spušta na nulu, pa se u demografskom smislu može govoriti o “vertikalnoj granici” stalnog naseljavanja. Takav odnos između reljefene istaknutosti i demografske praznine podudara se s obrascima prisutnim u mnogim planinskim područjima Europe, gdje visoko gorje zauzima značajne površine, ali ostaje izvan trajne naseljenosti, te preuzima specijalizirane funkcije u okviru nacionalnih parkova, zaštićenih područja i planinskih turističkih destinacija.

Visinski pojas nenaseljenih planina (1.500 – 1.831 m n. v.)

Najviši reljefni pojas, od 1.500 do 1.831 metara nadmorske visine, obuhvaća tek vrlo mali dio državnog teritorija, ali predstavlja krajnji, planinski sloj vertikalne strukture Hrvatske. Prema izračunima, u ovom se razredu nalazi samo 77,34 km², odnosno oko 0,14% ukupne površine, bez ijednog naselja i bez stalnoga stanovništva, tako da se prosječna gustoća naseljenosti svodi na nulu. U demografskom smislu riječ je, dakle, o potpuno nenastanjenom prostoru, koji unatoč svojoj prostornoj skromnosti zaokružuje visinski profil države dosezanjem najviših planinskih vrhova.

​Ovaj pojas obuhvaća najviše dijelove dinaridskoga planinskog sustava u Hrvatskoj (vršne zone najviših dijelova Velebita, Dinare, Biokova i drugih masiva) gdje su uvjeti za stalnu naseljenost praktički isključeni zbog izrazite raščlanjenosti reljefa, hladnije klime, kratke vegetacijske sezone, te vrlo ograničene prometne i infrastrukturne dostupnosti. Takav planinski prostor funkcionalno je usmjeren na sasvim druge uloge, poput očuvanja prirodnih ekosustava, zaštite voda i tla, planinarstva, alpinističkih i turističko‑rekreacijskih aktivnosti i sl., pri čemu povremena prisutnost ljudi (planinarska skloništa, sezonsko korištenje) ne prelazi prag statistički zabilježene stalne naseljenosti. U kontekstu vertikalne strukture naseljenosti, razred 1.500 – 1.831 m n. v. stoga označava gornju granicu naseljenoga prostora Hrvatske, tj. čini zonu u kojoj reljef, klima i dostupnost u potpunosti nadjačavaju demografske motive za trajno stanovanje, čime se potvrđuje obrazac prisutan i u većini drugih europskih planinskih područja.

Regionalni pregled naseljenosti glavnih visinskih pojaseva (2021.)

Analiza županija po reljefnim visinskim pojasevima pokazuje izrazito snažnu regionalnu diferenciranost vertikalne strukture naseljenosti Hrvatske. Dok se na razini države većina stanovništva koncentrira u pojasu do 200 m n. v., a iznad 500 m n. v. nastupa zona rijetke naseljenosti, na županijskoj razini vidi se da pojedine županije gotovo uopće “ne ulaze” u više razrede, dok druge imaju vrlo velik udio površine iznad 500 ili čak 1.000 m n. v., ali uz minimalne udjele stanovništva. Županije se stoga mogu promatrati kao različito “vertikalno profilirane” jedinice, kod kojih se kombinacija reljefnih pojaseva izravno odražava na gustoću naseljenosti, strukturu naselja i razvojne mogućnosti. U tom smislu, mogu se uvjetno izdvojiti 3 skupine naseljnosti po visinskim pojasevima.

​Prva skupina obuhvaća nizinske županije istočne i sjeverne Hrvatske (primjerice županije Brodsko‑posavska, Vukovarsko‑srijemska, Osječko‑baranjska, Međimurska i dijelom Varaždinska) u kojima pojas do 200 m n. v. apsolutno dominira i po površini i po stanovništvu. U tim županijama između 80 i gotovo 100% stanovnika živi u pojasu do 200 m n. v., dok su viši pojasevi zastupljeni tek simbolično, bilo površinski bilo demografski. Gustoće naseljenosti u nizinama su visoke, mreža naselja gusta, a udio stanovništva iznad 500 m n. v. zanemariv, što ove županije svrstava u tip izrazito “nizinske Hrvatske”.

Drugu skupinu čine mješovite županije s kombinacijom nizinskih, brežuljkastih i gorskih područja, poput Zagrebačke, Krapinsko‑zagorske, Karlovačke, Istarske, Splitsko‑dalmatinske i Šibensko‑kninske. U njima se znatan udio stanovništva nalazi u pojasu do 200 m n. v., ali je istodobno važan i pojas 201 – 500 m n. v., osobito u brežuljkastim i krškim dijelovima gdje su brojna naselja smještena na padinama, zaravnima i podgorskim položajima. U tim županijama udio površine iznad 500 m n. v. može biti znatan, ali udio stanovništva u tim višim razredima ostaje relativno nizak, pa se dobiva slika izrazito kontrastnih zona. S jedne strane izdvajaju se gusto naseljene nizine i podnožja, a s druge strane prostrana, ali rijetko naseljena sredogorja.

​Treću skupinu čine izrazito planinske županije, ponajprije Ličko‑senjska i planinski dijelovi Primorsko‑goranske (Gorski kotar), ali i pojedini dijelovi Zadarske, Šibensko‑kninske i Splitsko‑dalmatinske županije. U Ličko‑senjskoj županiji, primjerice, veliki dio površine nalazi se iznad 500 m n. v., uključujući znatan udio u pojasu 501 – 1.000 m n. v. i 1.001 – 1.500 m n. v., ali uz vrlo mali broj stanovnika i naselja, što rezultira ukupnom gustoćom naseljenosti od tek nekoliko stanovnika po kvadratnom kilometru. Sličan obrazac, iako s nešto većom ukupnom gustoćom, vidljiv je i u Gorskom kotaru, gdje planinski reljef i klimatske značajke ograničavaju širenje naseljenosti izvan kotlinskih i dolinskih proširenja. U tim županijama viši reljefni pojasevi zauzimaju ključnu ulogu u prostornom smislu, ali su demografski izrazito slabo zastupljeni.

​Zanimljiv je i položaj Grada Zagreba, koji gotovo u cijelosti pripada pojasu do 200 m n. v., s vrlo malim udjelom površine u višim razredima i praktično cjelokupnim stanovništvom u najnižem pojasu. Time se glavno urbano središte Hrvatske jasno smješta u nizinsku zonu, što dodatno pojačava težinu najnižega visinskog razreda u ukupnoj demografskoj strukturi države. Suprotno tome, županije s naglašenim visokim pojasevima iznad 1.000 m n. v., osobito one koje obuhvaćaju vršne dijelove Dinarida, prostorno doprinose ukupnom reljefnom rasponu Hrvatske, ali gotovo ne sudjeluju u stalnoj naseljenosti.

​Ovakav kratki pregled županija po reljefnim pojasevima pokazuje da se vertikalna struktura naseljenosti ne može razumjeti bez regionalnog konteksta. Nizinske županije gotovo su u potpunosti “privezane” uz pojas 0 – 200 m n. v., mješovite županije balansiraju između nizina i brežuljaka (uz ograničenu naseljenost sredogorja), dok planinske županije velikim dijelom leže u višim razredima, ali sa vrlo slabom demografskom osnovom.

Različito “vertikalno profilirane” županije zahtijevaju različite pristupe prometnom planiranju, pružanju javnih usluga, ruralnom razvoju, upravljanju prirodnim resursima, a u konačnici i demografskoj revitalizaciji prostora.

Zaključak

Analiza naseljenosti Hrvatske pokazala je izrazito asimetričnu raspodjelu stanovništva u odnosu na reljefnu (hipsometrijsku) osnovu. Na nešto više od polovice površine u pojasu do 200 m n. v. koncentrira se gotovo cijela demografska masa države, dok se iznad 500 m n. v. prostiru prostrani, ali gotovo prazni prostori sredogorja i planina. Takva struktura znači da je funkcionalni “stambeni prostor” Hrvatske u velikoj mjeri ograničen na nizine i niže brežuljke, gdje se odvijaju ključni gospodarski procesi, konvergiraju prometni pravci i nalazi gusta mreža naselja, a istovremeno viši pojasevi, unatoč svojoj prostornoj i krajobraznoj važnosti, ostaju demografski marginalizirani.

​Detaljnija razdioba po 100‑metarskim pojasevima pokazala je vrlo strmu vertikalnu krivulju. Već u prvih 200 m nadmorske visine nalazi se više od četiri petine stanovništva, a u razredima iznad 500 m n. v. udjeli stanovništva i gustoće naseljenosti padaju na jednoznamenkaste vrijednosti, pri čemu su pojasevi iznad 1.000 m n. v. gotovo bez stalne naseljenosti.

Sintetizirani reljefni razredi dodatno su potvrdili tu sliku. Izdvajaju se: pojas 0 – 200 m n. v. kao demografska jezgra; pojas 201 – 500 m n. v. kao prijelazni, sve rjeđe naseljen pojas brežuljaka i pobrđa; pojas 501 – 1.000 m n. v. kao prostor sredogorja s izrazito sjedinjenim problemima depopulacije i marginalizacije; te pojasevi iznad 1.000 m n. v. kao zone visokog gorja i planina s gotovo isključivo ekološkim i rekreacijskim funkcijama.

​Županijska analiza otkrila je da se ova vertikalna struktura prostorno vrlo nejednako distribuira. Nizinske županije istočne i sjeverne Hrvatske gotovo su u potpunosti “privezane” uz pojas do 200 m n. v.. Mješovite županije kombiniraju nizine sa brežuljcima i ograničenom naseljenošću srednjih visina. Planinske županije imaju velik udio površine iznad 500 ili 1000 m n. v., ali s minimalnim udjelom stanovništva u tim razredima. Time se potvrđuje da vertikalni profil nije samo fizičko obilježje reljefa, već i ključna komponenta regionalne diferencijacije, koja utječe na prometnu dostupnost, dostupnost javnih usluga, strukturu naselja, ali  i na razvojne mogućnosti.

​U širem europskom i globalnom kontekstu, Hrvatska se uklapa u dobro poznat obrazac u kojem prevladavaju gusto naseljene nizine i priobalja nasuprot prostranim, ali rijetko naseljenim planinama. Reljef postavlja čvrste granice širenju naseljenosti, ali istodobno otvara mogućnosti specijaliziranim nišama za ekosustavne usluge, turizam, zaštitu prirode i dr. Demografska i prostorna politika, koja nastoji istodobno ublažiti pritiske u nizinama (urbanizacija, infrastrukturna zasićenost, rizici od poplava i klimatskih promjena) i odgovoriti na dugotrajnu depopulaciju sredogorja i planinskih područja, ne može zanemariti ovu vertikalnu dimenziju naseljenosti. Ona jasno pokazuje gdje se nalaze “težišta” stanovništva i infrastrukture, a gdje prostori tihi po broju stanovnika, ali presudni za funkcionalnu cjelovitost i ekološku otpornost hrvatskog teritorija.

Prizor iz Krašića smještenog na južnim obroncima Žumberka i doline rječice Kupčine.